Iedereen heeft ze allemaal al wel eens voorbij zien komen. Die veelkleurige, grappige, herkenbare gezichtjes die elke situatie kunnen verduidelijken of de context kunnen aanpassen. Maar betekenen emoji’s voor iedereen hetzelfde? Belangrijker nog, betekenen ze voor alle leeftijden hetzelfde? Dat was het centrale idee van dit onderzoek. De voorafgaande enquête was een kleinschalig project, omwille van de gelimiteerde antwoordopties en de tijd, dit zorgt ervoor dat het onderzoek niet heel representatief is. Neem dit resultaat dus niet aan als een feit, al toont het wel interessante trends.
In het onderzoek kwamen vragen aan bod over waarom en wanneer mensen emoji’s gebruiken. Voor dit onderzoek werden eerst vragen bedacht over het gebruik van emoji’s, zoals wanneer en waarom ze gebruikt worden. Hieruit kan worden afgeleid of ze vaak gebruikt worden. Vervolgens werden deze vragen omgezet in een enquête, die werd doorgestuurd naar leerkrachten, familie en vrienden. Door de enquête naar deze verschillende respondenten te sturen, worden verschillende leeftijdsgroepen aangesproken, waardoor de verschillen duidelijker zichtbaar worden en het onderzoek gestructureerd kan worden uitgevoerd.
De enquête leverde veel informatie op. De eerste opmerking is dat alle generaties, welke leeftijd dan ook, relatief vaak emoji’s gebruiken. Dit is een belangrijk begin natuurlijk. De meerderheid hiervan duidt aan dat ze emoji’s meestal in informele situaties toepassen, zoals Whatsapp, Snapchat en Berichten, dit komt bij alle bevraagde generaties overeen. Op de vraag of de ontvanger bepalend is antwoordt meer dan de helft van de personen dat dit inderdaad bepalend is. Ze vermelden hierbij dat wanneer ze naar vrienden of familie sturen, ze vaker emoji’s gebruiken, zoals de door hen vermelde knipoog en kus-emoji’s. Wanneer de situatie formeler wordt, zoals bij e-mails naar leerkrachten of in professionele context, gebruiken ze meestal geen emoji’s. Als ze in die context al gebruiken maken van emoji’s, zijn het eerder de typografische varianten, zoals :).
Over het algemeen gebruiken de verschillende leeftijdscategorieën emoji’s in dezelfde context en naar dezelfde ontvanger. De vijftigplussers vermelden vaak dat ze eerder de standaard emoji’s dan typografische emoji’s gebruiken.
Op vlak van de betekenis is er echter wel een verschil. Deze discrepantie kunnen we duidelijk verbinden met een leeftijdsverschil. Over de meeste (geteste) emoji’s zijn ouderen het eens, hoe jonger de respondenten zijn, hoe meer verscheiden de interpretatie van emoji’s. Het duidelijkste voorbeeld van een verschil is deze emoji: ‘😅’. Voor de jeugd betekent deze meer een teken van opluchting, terwijl oudere mensen deze als grappig bekijken. Duidelijk is ook dat emoji’s over het algemeen ook een heel wisselende betekenis hebben. Enerzijds valt op te merken dat leeftijd een invloed heeft, maar binnenin de leeftijdsgroepen is er ook onenigheid. Neem als voorbeeld: ‘🍆’, voor sommigen is dit een simpele aubergine, terwijl dit voor anderen een penis is. Opvallend is wel dat dit verschil in alle leeftijdsgroepen te vinden is. Natuurlijk zijn er ook emoji’s waarbij grotendeels alle antwoorden hetzelfde zijn. Bij ‘😊’ zijn de antwoorden over de hele lijn heel gelijklopend. Over alle generaties geeft men aan te denken dat deze emoji ‘blij/tevreden zijn’ betekent, dit komt ook overeen met de echte betekenis. Dit geldt ook voor de bekende ‘duim-emoji’.
Jongeren gebruiken emoji’s anders dan ouderen. Eén van de redenen hiervoor is dat de voorkeur van jongeren gaat naar visuele, snelle communicatie terwijl de oudere generaties zich houden aan de traditionele communicatie en minder vertrouwd zijn met emoji’s. Een andere reden is dat jongeren aan de emoji’s een creatieve en dubbelzinnige wending geven, zoals eerder vermeld werd. Oudere generaties interpreteren de emoji’s vaak heel letterlijk, en doordat zij deze minder gebruiken voelen ze zich dus minder comfortabel met emoji’s. Omwille van deze reden zullen er dus ook meer misverstanden tussen verschillende generaties ontstaan. De jongeren gebruiken emoji’s op een losse manier die gebaseerd kunnen zijn op trends. Ouderen gebruiken de emoji’s op een traditionele manier en herkennen de trends niet.
De schriftsystemen waartoe de emoji’s behoren zijn enerzijds het pictografisch schrift en anderzijds het ideografisch schrift. Het pictografisch schrift is van toepassing in de situatie van de ouderen. Zij gebruiken en interpreteren de emoji’s met de letterlijke betekenis die de emoji uitbeeldt. Er is een iconische relatie tussen de vorm en de betekenis van de emoji. Voor de jongeren wordt het pictografisch en het ideografisch schrift aan de emoji’s geplakt omdat zij de emoji’s met hun letterlijke betekenis kunnen zien, de iconische relatie, maar zij kunnen er ook een andere betekenis aan linken die niet letterlijk wordt uitgebeeld door de emoji.
Emoji’s worden door vrijwel alle leeftijdsgroepen gebruikt en vormen een belangrijk onderdeel van digitale communicatie. Toch zijn ze geen universele taal, omdat betekenissen kunnen verschillen tussen culturen, generaties en contexten. Hiermee wordt bedoeld dat betekenissen van emoji’s soms kunnen verschillen binnen eenzelfde leeftijdscategorie, maar ook over de verschillende leeftijdscategorieën heen.
De interpretatie van emoji’s verandert bovendien door de jaren heen, wat wijst op een voortdurende evolutie. Hoewel emoji’s geschreven taal kunnen versterken of aanvullen, blijft communicatie met alleen emoji’s beperkt en vaak onvoldoende om complexe boodschappen over te brengen. Emoji’s functioneren daardoor als een dynamische, ondersteunende schriftvorm, maar niet als een volledig taalsysteem.
Lotte Vanlommel en Siebe Ceulemans
6 Moderne Talen – Taaltechnologie & Taalredactie